کنترباس که با نام‌های باس ایستاده (Upright Bass)، باس آکوستیک (Acoustic Bass)، باس فیدل (Bass Fiddle)، کنترباس زهی (String Bass) و به‌اختصار باس (Bass) نیز شناخته می‌شود بزرگ‌ترین ساز رایج در بخش زهی ارکستر سمفونیک و بم‌ترین عضو این گروه است. نام‌های کنترباس (Contrabass) و دابل‌باس (Double Bass) به‌ترتیب به گسترهٔ صوتی این ساز و کاربرد تاریخی آن در نواختن خط باس، یک اکتاو پایین‌تر از ویولنسل، اشاره دارند. در گذشته، بخش کنترباس اغلب همان بخش ویولنسل را یک اکتاو پایین‌تر اجرا می‌کرد؛ اما بعدها کنترباس به‌تدریج بخش مستقل خود را در ارکستر به دست آورد.صدای آن عمیق، حجیم و قدرتمند است و پایهٔ صوتی موسیقی ارکسترال را تقویت می‌کند. این ساز علاوه بر موسیقی کلاسیک، در ارکسترهای بادی (Concert Band) حضور دارد و در موسیقی کلاسیک غربی، در کنسرتوها، تک‌نوازی‌ها و موسیقی مجلسی به کار می‌رود. افزون بر این، کنترباس در سبک‌های گوناگونی مانند جَز، بلوز، راک اَند رول، راکابیلی، کانتری، بلوگرس، تانگو و موسیقی فولکلور نیز کاربرد دارد.کنترباس را می‌توان با آرشه نواخت که به این شیوه آرکو (Arco) گفته می‌شود، یا با زخمه‌زدن به سیم‌ها که پیتزیکاتو (Pizzicato) نام دارد. در برخی سبک‌های راک اَند رول و راکابیلی نیز نوازنده با ضربه‌زدن به سیم‌ها، صدایی کوبه‌ای و متمایز تولید می‌کند؛ این تکنیک اسلپ (Slap) نامیده می‌شود. علاوه بر این، روش‌های اجرایی گسترده‌تری نیز برای این ساز وجود دارد. خانواده و ویژگی‌های صوتی خانوادهٔ ساز: در ارکستر، کنترباس در کنار ویولن، ویولا و ویولنسل در بخش سازهای زهی آرشه‌ای قرار می‌گیرد؛ از نظر تاریخی، ساختمان آن ویژگی‌هایی از خانوادهٔ ویول‌ها را نیز دارد. تعداد سیم‌ها: معمولاً چهار سیم؛ بعضی مدل‌ها پنج سیم دارند. کوک سیم‌ها: از بم به زیر، «می، لا، ر، سل» (E1، A1، D2، G2). برخلاف سه ساز دیگر این گروه، سیم‌های کنترباس با فاصلهٔ چهارم درست کوک می‌شوند. نت‌نویسی: کنترباس به‌طور سنتی سازی انتقالی است که صدای واقعی آن یک اکتاو پایین‌تر از نت نوشته‌شده شنیده می‌شود. از آنجا که بخش زیادی از گسترهٔ این ساز در محدوده‌ای پایین‌تر از حامل «کلید فا» قرار می‌گیرد، نت‌های آن را یک اکتاو بالاتر می‌نویسند تا از به‌کارگیری تعداد زیادی خط اضافه در زیر حامل جلوگیری شود. به همین دلیل، هنگامی که نوازندگان کنترباس و ویولنسل از یک پارت مشترک باس ـ ویولنسل، می‌نوازند، نت‌های نوشته‌شده یکسانی را اجرا می‌کنند؛ اما صدای کنترباس یک اکتاو پایین‌تر از صدای ویولنسل شنیده می‌شود. این انتقال اکتاو حتی هنگام استفاده از کلیدهای «دوِ اکتاو چهارم» (کلید تنور) و «سل» نیز برقرار است. این دو کلید در برخی پارت‌های ارکسترال و موسیقی تک‌نوازی برای نت‌نویسی محدودهٔ زیر کنترباس به کار می‌روند تا از ایجاد تعداد زیادی خط اضافه در بالای حامل جلوگیری شود. گسترهٔ صوتی: در ساز چهار‌سیم معمولی، گستره از نت میِ بم (E1) آغاز می‌شود و در اجرای معمول ارکسترال تقریباً تا محدودهٔ دو تا سه اکتاو بالاتر ادامه می‌یابد. نوازندگان ماهر می‌توانند نت‌های بالاتری نیز اجرا کنند. در سازهای پنج‌سیم یا مدل‌های دارای امتداد سیم بم، نت‌های پایین‌تری مانند سی یا دوِ اکتاو اول نیز قابل اجراست. پوزیسیون‌ها: کنترباس مانند ویولن شماره‌گذاری پوزیسیون‌های کاملاً یکسانی ندارد؛ شیوه‌های آموزشی مختلفی برای تقسیم دسته به پوزیسیون‌ها وجود دارد. در روش‌های متداول، چندین پوزیسیون اصلی و بالاتر آموزش داده می‌شود. جنس چوب بدنه و دسته: صفحهٔ رویی معمولاً از صنوبر، صفحهٔ پشتی و کناره‌ها اغلب از افرا و دسته معمولاً از افرا ساخته می‌شود. صفحهٔ انگشت‌گذاری غالباً از آبنوس است. جنس موی آرشه: معمولاً موی طبیعی دم اسب است. آرشهٔ کنترباس در دو نوع رایج فرانسوی و آلمانی ساخته می‌شود که در شکل و شیوهٔ گرفتن تفاوت دارند. کنترباس در ارکستر مهم‌ترین وظیفهٔ کنترباس، تقویت خط بم و فراهم کردن پایهٔ صوتی هارمونی است. این ساز اغلب خط ویولنسل را یک اکتاو پایین‌تر همراهی می‌کند و به موسیقی عمق و استحکام می‌بخشد.در یک ارکستر سمفونیک بزرگ، معمولاً حدود ۶ تا ۱۰ نوازندهٔ کنترباس حضور دارند؛ این تعداد با توجه به اندازهٔ ارکستر و نیازهای اثر تغییر می‌کند. آیا کنترباس سازی هارمونیک است؟ کنترباس بیشتر نقش پایهٔ بم و هارمونیک را بر عهده دارد و معمولاً نت‌های اصلی آکوردها را تقویت می‌کند. با این حال، این ساز می‌تواند ملودی‌های مستقل اجرا کند و با نواختن هم‌زمان دو سیم، فاصله‌ها و آکوردهای محدود نیز بسازد. چند نوازندهٔ مشهور کنترباس ۱. دومنیکو دراگونتی (Domenico Dragonetti) از نخستین نوازندگان بزرگ کنترباس که در شناساندن توانایی‌های تکنیکی و قابلیت تک‌نوازی این ساز نقش مهمی داشت. ۲. جیووانی بوتزینی (Giovanni Bottesini) نوازنده و آهنگساز ایتالیایی که به‌خاطر تکنیک درخشان و کنسرتوهای کنترباس شهرت دارد. ۳. گری کار (Gary Karr) از نوازندگان برجستهٔ معاصر که در گسترش جایگاه کنترباس به‌عنوان سازی برای تک‌نوازی فعالیت کرده است. ۴. سرگئی کوسیویتسکی (Serge Koussevitzky) نوازندهٔ کنترباس، آهنگساز و رهبر ارکستر روس که در گسترش رپرتوار این ساز و معرفی آن در موسیقی کلاسیک نقش داشت. پیشنهاد شنیداری: ۱. کنسرتوی شمارهٔ ۲ کنترباس در سی مینور-جیووانی بوتزینی Double Bass Concerto No. 2 in B minor رمانتیک | کنترباس و ارکستر انتخابی بسیار مناسب برای نشان دادن اینکه کنترباس، برخلاف تصور رایج، می‌تواند سازی چابک، ظریف و تکنواز باشد. ۲. کنسرتوی کنترباس، اپوس ۳-سرگئی کوسویتسکی Double Bass Concerto, Op. 3 رمانتیک متأخر | کنترباس و ارکستر برای شنیدن صدای بم و غنی ساز در کنار ملودی‌های تغزلی و تکنیک‌های دشوار نوازندگی. ۳. الِژی شمارهٔ ۱-جیووانی بوتزینی Elegy No. 1 رمانتیک | کنترباس و همراهی نمونه‌ای شنیدنی برای آشنایی با جنبهٔ لطیف، آوازگونه و احساسی کنترباس، به‌جای تمرکز صرف بر نقش بم آن.